Məktəblərdə təhsilin nəticələrinin yaxşılaşdırılması ictimai etimadın möhkəmlənməsinə kömək edəcək – Dünya Bankı

Dünya Bankı Qrupunun hazırladığı 2026-cı il Dünya İnkişaf Hesabatına – “Süni intellekt: ümidlər və gözləntilər”ə əsasən, süni intellekt (Sİ) inkişaf etməkdə olan ölkələrə on il ərzində bir əsr tələb edə biləcək tərəqqiyə nail olmaq imkanı verə bilər. Bunun üçün hökumətlər inkişaf etməkdə olan ölkələrin geridə qalması riskini artıran enerji təminatı, internetə çıxış, kadrların ixtisas səviyyəsi və institutların keyfiyyəti sahələrindəki boşluqları operativ şəkildə aradan qaldırmalıdırlar.

Avqustun 5-də yayımlanan hesabatda vurğulanır ki, yüksək gəlirli ölkələrdə generativ Sİ -nin iş yerlərini avtomatlaşdırması riski aşağı və orta gəlirli ölkələrlə müqayisədə üç dəfədən çox yüksəkdir: sonuncu qrup ölkələrdə mövcud iş yerlərinin 4,5 faizi, yüksək gəlirli ölkələrdə isə 14,2 faizi risk altındadır. Eyni zamanda, Sİ inkişaf etməkdə olan ölkələrdə iş yerlərinin 16,2 faizində əmək məhsuldarlığını əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. Bu göstərici yüksək gəlirli ölkələr üçün gözlənilən 18,7 faizə yaxındır. Beləliklə, inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün Sİ-nin tətbiqinin əsas nəticəsi işçilərin əvəzlənməsi deyil, onların əmək məhsuldarlığının yüksəldilməsi olacaq.

“Sİ inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar üçün əldən buraxılmamalı olan xilasedici bir imkan ola bilər”, – deyə Dünya Bankı Qrupunun baş vitse-prezidenti və baş iqtisadçısı İndermait Gill bildirir.  “Sİ-nin üstünlüklərindən yararlanmaq üçün ölkələrə nə böyük modellər, nə də iri məlumat emalı mərkəzləri lazımdır. Kiçik və münasib qiymətli Sİ  alətlərini yerli şəraitə uyğunlaşdırmaqla onlar milyonlarla insan üçün daha keyfiyyətli tibbi xidmət, təhsil, məhkəmə xidmətləri və kənd təsərrüfatı biliklərinin yayılması sistemlərini əlçatan edə bilərlər. Lakin gecikmək olmaz: Sİ əvvəlki elektrik enerjisi və internet kimi ümumi təyinatlı texnologiyalar  ilə müqayisədə daha sürətlə yayılır və yerli kontekstdən daha çox asılıdır. 2026-cı il Dünya İnkişaf Hesabatı inkişaf etməkdə olan ölkələrin bu çağırışlara necə cavab verdiyini və uğur qazandığını göstərir”.

Hesabat inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün Sİ-nin yayılmasının nəticələrinə dair ilk hərtərəfli qiymətləndirmə olmaqla, bu dövlətlərdə müəssisələrin və dövlət qurumlarının texnologiyadan istifadəsi ilə bağlı ilkin təcrübəni əks etdirir. Hesabatda qeyd olunur ki, Sİ artıq insanlara, şirkətlərə və dövlət strukturlarına praktiki məsələlərin həllində, məlumatların təhlilində, proqnozların dəqiqliyinin artırılmasında və xidmətlərin geniş miqyasda göstərilməsində kömək edir. Bu imkanlar xüsusilə ixtisaslı kadrların, etibarlı məlumatların və dövlət sektorunun institusional potensialının çatışmadığı ölkələr üçün əhəmiyyətlidir. Sİ alətləri həkimlərə diaqnoz qoymağa, fermerlərə kənd təsərrüfatının daha səmərəli idarə olunması ilə bağlı qərarlar qəbul etməyə, şirkətlərə isə məhsuldarlığı artırmağa kömək edə bilər. Dövlət orqanları, öz növbəsində, Sİ -dən vergi inzibatçılığının təkmilləşdirilməsi, sosial proqramların həyata keçirilməsi, təbii fəlakətlərə cavab tədbirlərinin görülməsi, eləcə də səhiyyə və təhsil sistemlərinin səmərəliliyinin artırılması üçün istifadə edə bilərlər.

Bu gün inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar son üç onillik ərzində orta artım tempinin ən aşağı olduğu dövrü yaşayırlar. Hesabatın nəticələrinə görə, hələ 2020-ci illər başa çatmamış Sİ bu artımı əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirə və eyni zamanda əhali üçün nəzərəçarpacaq faydalar yarada bilər. Lakin belə nəticə heç də zəmanətli deyil. Ən qabaqcıl Sİ sistemləri yalnız məhdud sayda ölkə və şirkət tərəfindən yaradılır. Bir çox inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlarda isə Sİ-dən tam istifadə üçün zəruri olan elektrik enerjisi, internetə çıxış, məlumatlar, ixtisaslı kadrlar və institusional imkanlar hələ də kifayət qədər deyil. Məqsədyönlü tədbirlər görülmədiyi təqdirdə, Sİ ölkələr arasındakı fərqləri daha da dərinləşdirə, ölkə daxilində bərabərsizliyi artıra, bazar gücünün cəmləşməsinə səbəb ola, dövlət institutlarına etimadı zəiflədə və təhlükəsizlik, insan hüquqları və sosial həmrəylik üçün yeni risklər yarada bilər.

Hesabatda üç mərhələli aydın strategiya təklif olunur: əvvəlcə mövcud alətlərin tətbiqi, daha sonra onların yerli şəraitə uyğunlaşdırılması və zaman keçdikcə qabaqcıl Sİ sistemlərinin hazırlanmasına keçid. Bu mərhələli yanaşma ölkələrə zəruri ilkin şərtlər yaradılmadan qabaqcıl Sİ texnologiyalarını təkrarlamağa yönəlmiş bahalı və səmərəsiz cəhdlərdən yayınmağa imkan verir.
“Düzgün qərarların qəbul edilməsi üçün imkan pəncərəsi olduqca məhduddur”, – deyə 2026-cı il Dünya İnkişaf Hesabatının müəlliflər qrupunun rəhbəri Qaurav Nayyar vurğulayır.  “Sİ bir çox nəsillər ərzində həllini tapmamış problemlərin aradan qaldırılması üçün unikal imkan yaradır. Artıq indidən zəruri təməli – enerji təminatını, internetə çıxışı, kadr potensialını və institutları – formalaşdırmağa başlayan inkişaf etməkdə olan ölkələr öz vətəndaşlarının maraqları naminə Sİ-nin tətbiqinə və yerli şəraitə uyğunlaşdırılmasına hazır olacaqlar”.

Bütün bunlar ilk növbədə əsas şərtlərə investisiya qoyuluşu olmadan mümkün deyil. Məsələn, Səhranın cənubundakı Afrika ölkələrində kənd məktəblərinin təxminən üçdə birinin hələ də etibarlı elektrik enerjisi təminatı yoxdur, üçdə ikisindən çoxunun isə sabit internetə çıxışı mövcud deyil. Bu boşluğun aradan qaldırılması artıq prioritetlərdən biridir: Dünya Bankı Qrupu tərəfdaşları ilə birlikdə 2030-cu ilədək Səhranın cənubundakı Afrika ölkələrində 300 milyon sakinin elektrik enerjisinə çıxışını təmin etməyə yönəlmiş “Missiya 300” təşəbbüsünü həyata keçirir. Bununla da rəqəmsal texnologiyaların və Sİ-nin daha geniş miqyasda yayılması üçün zəruri təməl yaradılır.

Ölkələr üçün hesablama resurslarına çıxışı genişləndirmək və yerli məlumatların, o cümlədən yerli dillərdə məlumatların əlçatanlığını artırmaq da vacibdir. Bu, Sİ alətlərinin onların öz əhalisinin və iqtisadiyyatlarının ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmasına imkan verəcək. Hökumətlər yeni şirkətlərin investisiya cəlb etməsini, ideyaları sınaqdan keçirməsini və uğurlu həlləri geniş miqyasda tətbiqini  asanlaşdıran şərait yaratmalıdırlar. Sİ sahəsində artıq çoxsaylı pilot layihələr həyata keçirilir. Lakin daha mürəkkəb məsələ onlardan hansının həqiqətən nəticə verdiyini müəyyən etməkdir. Bunun üçün daha etibarlı empirik məlumatlar, daha yüksək ixtisas səviyyəsinə malik kadrlar, habelə satınalma və səmərəliliyin qiymətləndirilməsi üçün daha aydın mexanizmlər tələb olunacaq.

Sİ-yə ictimai etimadın möhkəmləndirilməsi də heç də az əhəmiyyətli vəzifə deyil. Bu texnologiyanın sürətli inkişafını nəzərə alaraq, ilkin mərhələdə hökumətlərin Sİ-dən məsuliyyətli istifadəni təşviq edən könüllü sahə standartlarına əsaslanması məqsədəuyğundur. Bu baxımdan beynəlxalq əməkdaşlıq mühüm rol oynayır və tənzimləmənin parçalanmasının qarşısının alınmasına xidmət edir. Könüllü tədbirlərin kifayət etmədiyi hallarda isə mənfi nəticələrin birbaşa aradan qaldırılması üçün mövcud hüquqi normalardan istifadə edilməlidir. Dövlət xidmətlərinin keyfiyyətinin yüksəldilməsi və məktəblərdə təhsilin nəticələrinin yaxşılaşdırılması ictimai etimadın möhkəmlənməsinə kömək edəcək. Lakin Sİ dövlət orqanlarının qərarlarında qərəzliliyə və ya məlumatların məxfiliyinin pozulmasına səbəb olarsa, etimadı bərpa etmək son dərəcə çətin olacaq.



https://muallim.edu.az