Çatbotlardan səsli köməkçilərə və təhsil tətbiqlərinə qədər, süni intellekt (AI) bir çox ailə üçün gündəlik həyatın getdikcə daha çox hissəsinə çevrilir. Sürətlə inkişaf edən bu texnologiya uşaqların öyrənməsi və dünya ilə yeni yollarla qarşılıqlı əlaqə qurması üçün çoxlu maraqlı imkanlar təqdim edir, lakin eyni zamanda ciddi risklər də yaradır. 

Harvard Universitetinin  Uşaq Mərkəzli AI Laboratoriyasının rəhbəri, təhsil və öyrənmədə süni intellektin tətbiqi üzrə mütəxəssis dosent Yung Xu aşağıdakı müsahibəsində valideynlərə AI-dan istifadəni düzgün istiqamətləndirməyə kömək etmək üçün bəzi məsləhətlər verir.  

-Valideynlər uşaqları ilə AI haqqında hansı yaşdan danışmağa başlamalıdırlar?

-Valideynlər uşaqlar hələ kiçik yaşlarda olanda AI haqqında danışmağa başlaya bilərlər, çünki bir çox uşaq artıq gündəlik həyatında AI ilə qarşılaşır. Hətta uşaq özü AI alətlərindən istifadə etməsə belə, evdə bu cür texnologiyalar ola və ya dostlarından bu barədə eşidə, məktəbdə görə və ya mediada rastlaşa bilər. Faydalı yanaşmalardan biri uşağın marağını izləməkdir: uşaq sual verdikdə və ya AI ilə bağlı nəyisə fərq etdikdə, bu an təbii və yaşına uyğun başlanğıc nöqtəsi yaradır.

Biz iki sabit tendensiya müşahidə etmişik. Uşaqlar çox vaxt şeylərin necə işlədiyi ilə maraqlanırlar, o cümlədən AI ilə, və bu maraq bu mövzuda söhbətləri böyüklərin düşündüyündən daha asan edir. Hətta məktəbəqədər yaşda olan uşaqlar belə AI-nın nə olduğu, nə edə bildiyi və nəyi edə bilmədiyi haqqında sadə anlayışları başa düşə bilirlər. Bu əsasları erkən təqdim etmək onların gündəlik mühitlərində AI alətləri ilə qarşılaşdıqları zaman özlərini daha rahat və inamlı hiss etmələrinə kömək edə bilər.

-Valideynlər AI-nı azyaşlı uşaqlara onların yaşına və inkişaf səviyyəsinə uyğun şəkildə necə izah edə bilərlər?

- Azyaşlı uşaqlar AI-nı ən yaxşı şəkildə onu tanış, gündəlik nümunələrlə əlaqələndirə bildikdə başa düşürlər. Bəzi ailələr artıq robot tozsoran, ağıllı səsgücləndirici və ya sadə robot oyuncaqlar kimi AI əsaslı alətlərdən istifadə edirlər. Əgər mövcuddursa, bunlar yaxşı başlanğıc nöqtəsi ola bilər. Siz izah edə bilərsiniz ki, bu alətlər təlimatlara əməl edir, nümunələri tanıyır və ya səsimizə cavab verir, lakin insanlar kimi “düşünmür” və “hiss etmir”.

AI-nı birlikdə araşdırmaq da bu anlayışları daha konkret edə bilər. Məsələn, uşaq sual verərsə, siz onu birlikdə çatbota yazıb cavaba baxa bilərsiniz. Daha sonra alətin nə etdiyini müzakirə edə bilərsiniz: cavabın hansı hissələri faydalıdır? Hansı hissələri qarışıqdır və ya tam düzgün görünmür? Bu cavab necə yaradılmış ola bilər?

Evdəki sadə nümunələrdən istifadə etmək və birlikdə araşdırma anları yaratmaq uşaqlara AI-nın nə edə biləcəyini və nəyi edə bilmədiyini erkən anlamağa kömək edir. Bu, həm də baxıcı və valideynlərə uşaqlar gündəlik həyatlarında bu alətlərlə qarşılaşarkən onların düşüncələrini istiqamətləndirmək üçün təbii imkan yaradır.

-AI uşaqların və yeniyetmələrin öyrənməsini necə dəstəkləyə bilər?

- AI uşaqların öyrənməsini bir neçə yolla dəstəkləyə bilər. Bir çox alətlər ideyaları aydın şəkildə izah edə, suallara dərhal cavab verə və fərdiləşdirilmiş məşq imkanı yarada bilir. Araşdırmalar göstərir ki, AI sistemləri müəyyən bacarıq və ya bilikləri öyrətmək üçün nəzərdə tutulduqda, uşaqlar bu alətlərdən insan müəllimlər qədər effektiv şəkildə öyrənə bilirlər. Vaxtı məhdud olan ailələr üçün AI həmçinin böyüklər dərhal kömək edə bilmədikdə sürətli və əlçatan dəstək təqdim edir.

Eyni zamanda, vacib narahatlıqlar da mövcuddur. Tədqiqatlar göstərib ki, bəzi uşaqlar öyrənmə məsuliyyətlərini AI-ya həvalə etməyə başlayırlar. Bu bəzən dəstək kimi qiymətləndirilsə də, bir çox müəllimlər hesab edir ki, həddindən artıq kömək uşaqların uzunmüddətli öyrənmə üçün vacib olan “faydalı çətinlik” təcrübəsini azalda bilər.

Şagirdlərin özləri də bu riski çox vaxt anlayırlar. Sorğular göstərir ki, bəzi şagirdlər AI-dan asılılığın onların problemləri düşünərək həll etmə və müstəqil qərarvermə bacarıqlarına mənfi təsir etdiyini hiss edirlər. Daha böyük narahatlıq isə vərdişlərin formalaşmasıdır: uşaqlar cavab üçün AI-ya müraciət etməyə alışdıqdan sonra, bu asılılığı aradan qaldırmaq çətin ola bilər, hətta onlar bunu istəsələr belə.

-Valideynlər uşaqlarına AI istifadə edərkən məxfiliyini necə qorumağı öyrədə bilər?

- AI alətləri topladıqları məlumat növlərinə görə xeyli fərqlənir. Bəzi sistemlər hesab yaratmaq üçün uşağın yaşı, valideynin əlaqə məlumatı və ya ödəniş məlumatları kimi əsas bilgilər tələb edir. Bundan əlavə, bir çox ailə uşaqların gündəlik istifadə zamanı paylaşa biləcəyi şəxsi məlumatlardan narahatdır. Bu məlumatlara ad, məktəb, ev həyatı, dostluqlar və ya hisslər daxil ola bilər.

“Həssas məlumat”ın nə olduğu uşaqlar üçün həmişə aydın olmur. Ev ünvanı və ya telefon nömrəsi kimi bəzi nümunələri tanımaq daha asandır. Digərləri isə kontekstdən asılıdır. Məsələn, uşaq və ya yeniyetmə emosiyalar, dostluqlar və ya sağlamlıq barədə AI-ya sual verərkən fərqinə varmadan çox şəxsi məlumatlar paylaşa bilər.

Uşaqların məxfiliyini qorumaq həm praktik addımlar, həm də davamlı söhbətlər tələb edir. Valideynlər uşaqları ilə birlikdə məxfilik ayarlarını yoxlaya, müxtəlif platformaların hansı məlumatları topladığını araşdıra və uşaqları özləri və ya başqaları haqqında məlumat paylaşmazdan əvvəl düşünməyə təşviq edə bilərlər. Nəyin təhlükəsiz paylaşıla biləcəyi və nəyin gizli saxlanmasının daha yaxşı olduğu barədə mütəmadi söhbətlər zamanla yaxşı vərdişlər formalaşdırır.

Eyni zamanda məsuliyyət yalnız ailələrin üzərinə düşməməlidir. Texnologiya şirkətləri və siyasətçilər də daha təhlükəsiz standartlar yaratmalıdır. Bu, məlumatların saxlanma müddətinin məhdudlaşdırılmasını, lazımsız məlumat toplanmasının azaldılmasını və məlumatların necə istifadə edildiyinin açıq şəkildə izah olunmasını əhatə edir. Gənclər riskləri qiymətləndirməyi hələ öyrəndikləri üçün məhsullar onların ehtiyac və həssaslıqları nəzərə alınaraq hazırlanmalıdır. Effektiv məxfilik qorunması həm məlumatlı ailələr, həm də məsuliyyətli sistemlər tələb edir.

-Valideynlər uşaqlarının AI savadlılığını necə inkişaf etdirə bilər?

- Bir çox böyüklər AI sürətlə inkişaf etdiyi üçün uşaqlarına necə istiqamət verməkdə tərəddüd edirlər. Valideynlərin həmişə mütəxəssis və ya nəzarətçi olmalı olduğu fikrindən uzaqlaşmaq faydalı ola bilər. Hal-hazırda böyüklər və uşaqlar çox vaxt eyni tempdə öyrənirlər və AI-ya birlikdə öyrənən kimi yanaşmaq, açıq, maraqlı və qeyri-müəyyənlikləri birlikdə araşdırmağa hazır olmaq, effektiv başlanğıc nöqtəsidir.

Yeni texnologiyaları öyrənmək üçün vaxtı məhdud olan valideynlər üçün əlçatan xarici resurslar da mühüm dəstək rolunu oynaya bilər. Məsələn, “Common Sense Media”  bəzi AI tətbiqləri üçün qiymətləndirmələr təqdim edir ki, bu da valideynlər üçün yaxşı başlanğıc nöqtəsi ola bilər.

Bəzi məktəblər də sinifdə istifadə üçün təsdiqlənmiş AI alətlərinin siyahısını təqdim edir, xüsusilə oxu və riyaziyyat kimi sahələrdə. Bu alətlər adətən müəyyən daxili yoxlamadan keçirilir, vaxtı və ya texniki bilikləri məhdud olan valideynlər üçün praktik və etibarlı başlanğıc nöqtəsi təqdim edir.

-AI uşaqlar üçün hansı təhlükələri yarada bilər?

- Uşaqlar üçün AI risklərindən danışarkən diqqət çox vaxt texnologiyanın özünə yönəlir, məsələn, məlumat məxfiliyi, uyğun olmayan məzmun və ya manipulyativ dizayn. Bu narahatlıqlar vacibdir. Bəzi AI alətləri uşaqların şəxsi məlumatlarını toplayır, onları yanlış və ya zərərli materiallara məruz qoya bilər və ya inkişaf səviyyəsinə uyğun olmayan paylaşımı təşviq edir. Digərləri isə uşaqları daha çox cəlb etmək üçün hazırlanır və bu, uşaqların rifahından çox kommersiya məqsədlərinə xidmət edə bilər.

Lakin risklər yalnız məhsulların necə hazırlanması ilə bağlı deyil. Onlar həm də uşaqların necə böyüdüyü, öyrəndiyi və münasibətlər qurduğu ilə əlaqəlidir.

Bəzi hallarda AI ilə qarşılıqlı əlaqə faydalı görünə bilər. Məsələn, uşaq yeni məktəbə başlamaqdan narahat olduqda AI-dan dəstək ala və ya ev tapşırığında addım-addım kömək əldə edə bilər. Bu təcrübələr həmin anda dəstəkləyici hiss edilə bilər.

Eyni zamanda, uzunmüddətli narahatlıqlar da mövcuddur. Bunlardan biri uşaqların digər insanlara müraciət etmək əvəzinə AI-ya güvənməyə başlamasıdır. Yeniyetmələrlə apardığımız araşdırmalarda bəziləri AI ilə danışmağın həmyaşıdları və ya böyüklərlə danışmaqdan daha asan olduğunu bildirib. AI-nın həqiqətən insanlarla keçirdilən vaxtı əvəz edib-etmədiyini hələ dəqiq bilmirik, lakin bu meyl diqqətə layiqdir.

Digər narahatlıq münasibətlərlə bağlı gözləntilərlə əlaqədardır. Real münasibətlərdə fikir ayrılığı, kompromis və münaqişələrin həlli olur. Bir çox AI sistemi isə təbiətcə həmişə razılaşan və dəstəkləyici olur. Uşaqlar bu cür sistemlərlə çox vaxt keçirsələr, dostluq və münasibətlərin necə işlədiyi barədə qeyri-real təsəvvürlər formalaşdıra bilərlər.

Nəhayət, böyümək sosial çətinliklərin öhdəsindən gəlməyi öyrənməyi tələb edir. Əgər AI ilə ünsiyyət real həyat təcrübələrini əvəz edərsə, uşaqlar ünsiyyət, empatiya və münaqişə həlli kimi vacib bacarıqları inkişaf etdirmək imkanlarını itirə bilərlər.

-Uşağın AI ilə münasibətinin sağlam olmadığını göstərən hansı əlamətlər var?

- Faydalı xəbərdarlıq əlamətlərinə bunlar daxildir: 

-Həddindən artıq istifadə: AI ilə uzun müddət yazışmaq və ya istifadəni dayandırmaq tələb edildikdə narahatlıq keçirmək. 

-Davranış dəyişiklikləri: Gizlilik, daha çox narahatlıq və ya emosional dəstək üçün etibarlı insanlara deyil, AI-ya müraciət etmək. 

-Sıxışdırma təsiri: AI istifadəsinin yuxunu, dərs hazırlığını, dostlarla vaxt keçirməyi və ya hobbiləri sıxışdırmağa başlaması. 

Valideynlər bu əlamətləri müşahidə etdikdə, tənqid əvəzinə yumşaq və açıq suallarla başlamaq daha yaxşıdır. Uşağın bu alətdə nəyi bəyəndiyini və nəyinsə faydasız görünüb-görünmədiyini soruşmaq sakit bir dialoq qurmağa kömək edə bilər. Daha sonra ailə birlikdə sadə qaydalar və müntəzəm yoxlamalar müəyyən edərək AI istifadəsini balanslı saxlaya bilər.

-Valideynlər AI və məktəb mövzusuna necə yanaşa bilər?

- Bu mövzuda söhbət qaydalardan deyil, açıq yanaşmadan başladıqda daha uğurlu olur. Əgər uşaqlara ilk mesaj “AI ilə köçürmə etmə” olarsa, onlar özlərini qapada bilərlər. Valideynlər əvvəlcə soruşa bilərlər ki, AI necə istifadə olunur, öyrənmək üçün nə faydalıdır, hansı çətinliklər var və uşaq hansı çətinliklərlə qarşılaşır. Bu suallar daha səmimi və dərin söhbətə şərait yaradır.

Həm də unutmaq olmaz ki, AI haqqında danışmaq əslində daha geniş mövzular haqqında danışmaq üçün bir vasitədir. Araşdırmalarımız göstərir ki, uşaqlar dərs tapşırıqlarında AI-dan düzgün istifadə etmədikdə, bu çox vaxt alətin mövcudluğundan çox, onların dərslə maraqsızlığı və ya çətinlik çəkməsi ilə bağlı olur. Eyni şəkildə, onlar ünsiyyət üçün çatbotlara müraciət edirlərsə, bu onların sosial həyatında baş verənlər barədə siqnal ola bilər. Yəni AI ilə bağlı narahatlıqlar çox vaxt uşağın öyrənməsi və rifahı ilə bağlı daha geniş söhbətlərlə əlaqəlidir.

Uşaqlarla danışmaqla yanaşı, onların məktəbi ilə ünsiyyət də əlavə baxış bucağı qazandırır. Məktəbin AI-yə yanaşması barədə suallar vermək vacibdir: məsələn, AI-nın şagirdlərin öyrənməsini necə dəstəklədiyi, akademik dürüstlüyün necə qorunduğu və şagirdlərin rifahı necə nəzərə alındığı. Bununla yanaşı, məktəbin ümumi təhsil fəlsəfəsi və şagirdlərə ümumilikdə necə dəstək verdiyi barədə də soruşmaq önəmlidir.

AI uşaqların nəyə ehtiyacı olduğunu və nəyə önəm verdiyini anlamaq üçün bir “linza” rolunu oynaya bilər. Ona görə də söhbətə AI ilə başlayın, amma bununla kifayətlənməyin.

-AI ilə bağlı hər bir valideynin bilməsini istədiyiniz nədir?

- İstərdim ki, valideynlər başa düşsünlər ki, AI vacibdir, amma bu, bütün hekayə deyil. Uşaqlar oyunlarında, öyrənmələrində və sosial həyatlarında getdikcə daha çox AI ilə qarşılaşırlar və bəzi alətlər həqiqətən faydalı olsa da, digərləri real risklər yaradır.

Eyni zamanda, AI uşağın inkişaf mühitinin yalnız bir hissəsidir. Uşağın münasibətləri, gündəlik vərdişləri, maraqları və dəstək sistemləri hər hansı bir texnologiyadan daha önəmlidir. AI-nın faydalı və ya zərərli olması onun bu geniş mühitə necə uyğunlaşmasından asılıdır.

Valideynlərin yadda saxlamalı olduğu əsas mesaj budur: AI-yə diqqət yetirin, amma onu düzgün kontekstdə qiymətləndirin. Əsas olan texnologiyanın özü deyil, uşaqların böyüdüyü, öyrəndiyi və inkişaf etdiyi mühitdir. Valideynlər isə bu mühitin ən vacib hissəsidir.

Oruc Mustafayev