ÜMUMTƏHSİL MƏKTƏBLƏRİNDƏ TEXNOLOGİYA FƏNNİNİN TƏDRİSİNDƏ TƏDQİQAT FƏALİYYƏTİNİN TƏŞKİLİ YOLLARI
Sevinc NOVRUZOVA
Cəlilabad şəhəri Akademik Z.Əliyeva adına 7 nömrəli
tam orta məktəbin müəllimi, Azərbaycan Dövlət
Pedaqoji Universitetinin magistrantı
Xülasə:
Məqələdə ümumtəhsil məktəblərində texnologiya fənninin tədrisində şagirdlərin tədqiqat fəaliyyətinin təşkili yolları araşdırılır. Müasir təhsil sistemində şagirdlərdə müstəqil tədqiqat bacarıqlarının formalaşdırılması əsas prioritetlərdən biri olduğundan, texnologiya dərslərində bu prosesin xüsusiyyətləri, metodları və praktiki tətbiqi imkanları ətraflı nəzərdən keçirilir. Məqalədə tədqiqat fəaliyyətinin pedaqoji əsasları, texnologiya fənninin spesifikasına uyğun tədqiqat tapşırıqlarının hazırlanması, laboratoriya və emalatxana şəraitində praktiki tədqiqat işlərinin təşkili, eləcə də müasir informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının tədqiqat prosesinə inteqrasiyası məsələləri öyrənilir. Araşdırma nəticəsində texnologiya fənninin tədrisində tədqiqat fəaliyyətinin effektiv təşkili üçün pedaqoji şəraitin yaradılması, metodik tövsiyələrin işlənib hazırlanması və şagirdlərin mühəndis-texniki düşüncəsinin inkişaf etdirilməsi yolları təklif olunur.Açar sözlər: texnologiyanın tədrisi, tədqiqat fəaliyyəti, ümumtəhsil məktəbləri, layihə-əsaslı təlim, mühəndis təfəkkürü, praktiki bacarıqlar.
WAYS OF ORGANIZING RESEARCH ACTIVITY IN TEACHING TECHNOLOGY
IN GENERAL EDUCATION SCHOOLS
Abstract:
The article explores ways to organize students' research activities in the teaching of technology in general education schools. Since the formation of independent research skills in students is one of the main priorities in the modern education system, the characteristics, methods, and practical application possibilities of this process in technology lessons are examined in detail. The article studies the pedagogical foundations of research activity, the preparation of research tasks appropriate to the specifics of the technology subject, the organization of practical research work in laboratory and workshop conditions, as well as the integration of modern information and communication technologies into the research process. As a result of the research, ways are proposed to create a pedagogical environment for the effective organization of research activity in the teaching of technology, to develop methodological recommendations, and to foster students' engineering-technical thinking.
Keywords: technology teaching, research activity, general education schools, project-based learning, engineering thinking, practical skills.
ПУТИ ОРГАНИЗАЦИИ ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ПРИ
ПРЕПОДАВАНИИ ПРЕДМЕТА ТЕХНОЛОГИИ В ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ
ШКОЛАХ
Резюме:
В статье исследуются пути организации исследовательской деятельности учащихся при преподавании предмета технологии в общеобразовательных школах. Поскольку формирование у учащихся самостоятельных исследовательских навыков является одним из главных приоритетов в современной системе образования, в статье подробно рассматриваются особенности, методы и возможности практического применения этого процесса на уроках технологии. В статье изучаются педагогические основы исследовательской деятельности, подготовка исследовательских заданий, соответствующих специфике предмета технологии, организация практической исследовательской работы в лабораторных и мастерских условиях, а также вопросы интеграции современных информационно-коммуникационных технологий в исследовательский процесс. В результате исследования предлагаются пути создания педагогических условий для эффективной организации исследовательской деятельности при преподавании предмета технологии, разработки методических рекомендаций и развития инженерно-технического мышления учащихся.
Ключевые слова: преподавание технологии, исследовательская деятельность, общеобразовательные школы, проектное обучение, инженерное мышление, практические навыки.
Müasir dövrdə təhsil sisteminin qarşısında duran əsas vəzifə yalnız hazır biliklərin mənimsədilməsi deyil, şagirdlərdə müstəqil öyrənmə, təhlil etmə, kritik düşüncə və problem həll etmə bacarıqlarının formalaşdırılmasıdır. Bu baxımdan ümumtəhsil məktəblərində tədris olunan "Texnologiya" fənni xüsusi strateji əhəmiyyət kəsb edir. Əvvəlki illərdə daha çox reproduktiv (təkrar icra) xarakter daşıyan əmək təlimi dərsləri müasir kurikulum konsepsiyasında müasir texnologiyaları, materialşünaslığı, dizayn-konstruksiya işlərini və məişət mədəniyyətini əhatə edən kompleks bir fənnə çevrilmişdir.
Texnologiya fənninin mahiyyəti şagirdin nəzəri bilikləri praktik fəaliyyətə çevirməsini tələb edir. Lakin bu fəaliyyətin səmərəli olması üçün şagird sadəcə verilmiş təlimat üzrə hərəkət edən icraçı olmamalı, materialın xassələrini, emal üsullarını və optimal həll yollarını özü axtarıb tapan bir tədqiqatçı kimi çıxış etməlidir. Şagirdlərin tədqiqat fəaliyyətinin təşkili onların mühəndislik təfəkkürünü, estetik zövqünü və yaradıcılıq potesialını ortaya çıxarmaq üçün ən effektiv pedaqoji vasitədir.
Texnologiya dərslərində tədqiqat fəaliyyəti - şagirdin müəllimin bələdçiliyi ilə Elmi Tədqiqat Metodologiyasına uyğun olaraq problemi müəyyən etməsi, fərziyyə irəli sürməsi, təcrübə aparması, nəticələri təhlil edib məhsul və ya həll variantı təqdim etməsi prosesidir.
Pedaqoji prosesdə tədqiqat fəaliyyəti aşağıdakı mərhələlər üzrə təşkil olunur:
1. Problemin qoyuluşu və motivasiya;
2. Fərziyyələrin irəli sürülməsi;
3. Tədqiqatın planlaşdırılması və metod seçimi;
4. Praktik eksperiment və məlumat toplanması;
5. Təhlil, ümumiləşdirmə və məhsulun hazırlanması.
Texnologiya dərslərinin spesifikası ondan ibarətdir ki, bu fənn şagirdlərə müxtəlif materiallarla işləmək, alətlərdən istifadə etmək, konstruksiya hazırlamaq və texniki layihələr həyata keçirmək imkanı verir. Məhz bu xüsusiyyət texnologiya fənnini tədqiqat fəaliyyətinin təşkili üçün əlverişli platformaya çevirir. Lakin təcrübə göstərir ki, məktəblərdə bu potensial yetərincə dəyərləndirilmir və tədqiqat fəaliyyəti çox vaxt formal xarakter daşıyır.
Məqalənin məqsədi ümumtəhsil məktəblərində texnologiya fənninin tədrisində tədqiqat fəaliyyətinin təşkilinin nəzəri əsaslarını, metodlarını və praktiki yollarını öyrənmək, bu prosesin effektivliyini artırmaq məqsədilə metodik tövsiyələr işləyib hazırlamaqdan ibarətdir.
Tədqiqat fəaliyyətinin mahiyyəti və texnologiya tədrisində rolu
Tədqiqat fəaliyyəti şagirdin müəyyən problemin həlli üçün müstəqil olaraq hipotez irəli sürməsi, onu yoxlamaq məqsədilə plan qurması, məlumat toplaması, nəticələr əldə etməsi və onları təhlil etməsi prosesidir. Pedaqoji ədəbiyyatda tədqiqat fəaliyyəti adətən şagirdin fəal təlim-tərbiyə prosesində elmi biliklər əldə etməsi, praktiki bacarıqlar formalaşdırması və intellektual inkişafı ilə bağlı olaraq təyin edilir.
Texnologiya fənninin tədrisində tədqiqat fəaliyyəti bir neçə istiqamətdə həyata keçirilə bilər: materialın fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, alətlərin iş prinsiplərinin araşdırılması, konstruksiya layihələrinin hazırlanması və sınanması, texnoloji proseslərin optimallaşdırılması. Bu istiqamətlər hər biri şagirdin müxtəlif düşüncə tərzlərinin - analitik, sintetik, mühəndis, dizayn - inkişafına xidmət edir.
Texnologiya dərsində tədqiqat fəaliyyəti şagirdlərdə aşağıdakı kompetensiyaların formalaşmasına şərait yaradır:
- Mühəndis düşüncəsi: texniki obyektlərin strukturunu, funksiyasını və iş prinsipini anlamaq;
- Problemlə iş bacarığı: real həyatda qarşılaşılan çətinlikləri müəyyənləşdirmək və onları aradan qaldırmaq yolları axtarmaq;
- Dizayn düşüncəsi: estetik və funksional tələblərə cavab verən layihələr hazırlamaq;
- Təhlükəsizlik mədəniyyəti: texniki obyektlərlə işləyərkən təhlükəsizlik qaydalarına riayət etmək.
Texnologiya fənninin tədrisində tədqiqat fəaliyyətinin təşkili bir sıra metodların kompleks tətbiqini nəzərdə tutur. Bu metodlar şagirdlərin yaş xüsusiyyətləri, hazırlıq səviyyəsi və fənnin məzmun standartlarına uyğun olaraq seçilməlidir.
Layihə-əsaslı tədqiqat metodu.
Layihə-əsaslı təlim texnologiya dərsində tədqiqat fəaliyyətinin təşkili üçün ən effektiv metodlardan biridir. Bu metod şagirdin müəyyən mühəndis və ya dizayn problemi qarşısında müstəqil olaraq işləyib həll yolu tapmasını nəzərdə tutur. Layihə işinin strukturu adətən aşağıdakı mərhələləri əhatə edir: problemin müəyyənləşdirilməsi, mövcud həllərinin analizi, öz həllinin işlənib hazırlanması, sxem və eskizlərin çəkilməsi, materialın seçilməsi, istehsal prosesi, sınaq və təhlil, nəticələrin təqdim edilməsi.
Məsələn, şagirdlərə “məktəb otaqlarında qələmlərin asanlıqla əl çatan yerdə saxlanması üçün tutacaq hazırlamaq” tapşırığı verildikdə, onlar müxtəlif konstruksiya variantlarını araşdırmalı, materialın möhkəmliyi, istehsalın sadəliyi və estetik görünüş kimi amilləri nəzərə almalıdırlar. Bu proses onların tədqiqat düşüncəsini aktivləşdirir.
Laboratoriya tədqiqatları.
Texnologiya fənninin tədrisində laboratoriya tədqiqatları xüsusi rol oynayır. Şagirdlər müxtəlif materialların - ağac, metal, plastik, tekstil - fiziki və mexaniki xüsusiyyətlərini praktik olaraq öyrənə bilərlər. Ağacın lif strukturunun mikroskop altında öyrənilməsi, müxtəlif növ yapışqanların yapışma gücünün müqayisəli təhlili, boyaların örtücülük qabiliyyətinin yoxlanılması bu kimi tədqiqatların nümunələridir.
Laboratoriya tədqiqatları şagirdlərdə elmi tədqiqat metodologiyasının əsaslarını - müşahidə, ölçmə, qeyd, müqayisə, nəticə çıxarma - formalaşdırır. Müəllim bu prosesdə təlimatçı rolunda çıxış edir, şagirdlərə tədqiqat metodikasını izah edir, lakin nəticələrin şərhini onların özlərinə həvalə edir.
Müşahidə və eksperiment
Texnologiya fənnində müşahidə əsasən texniki obyektlərin iş prinsipinin öyrənilməsi, emalatxana avadanlıqlarının iş rejimlərinin təhlili, hazır məhsulların konstruksiya xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi istiqamətində aparılır. Şagirdlərə tapşırıq verilə bilər ki, onlar evdə və ya məktəbdə istifadə olunan hər hansı texniki cihazın iş prinsipini müşahidə etsinlər, onun funksional elementlərini müəyyənləşdirsinlər və sxemini çəksinlər.
Eksperiment isə daha fəal tədqiqat formasıdır. Məsələn, şagirdlər müxtəlif enliyə malik ağac hissələrinin əyilmə müqavimətini müqayisə edə, müxtəlif birləşmə üsullarının (yapışdırma, vurma, bərkitmə) möhkəmliyini yoxlaya bilərlər. Eksperiment nəticələri cədvəlləşdirilir və qrafik formada təqdim olunur.
İnformasiya texnologiyaları ilə tədqiqat
Müasir dövrdə texnologiya fənninin tədrisində informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının (İKT) tətbiqi tədqiqat fəaliyyətinin yeni imkanlarını açır. Şagirdlər kompüter-aided design (CAD) proqramları vasitəsilə konstruksiyaların üçölçülü modellərini yarada, onların fiziki parametrlərini simulyasiya edə bilərlər. 3D modelinləşdirilmə proqramları şagirdlərə ideyalarını virtual mühitdə sınamağa, səhvləri tez düzəltməyə imkan verir.
İnternet resurslarından istifadə edərək şagirdlər müxtəlif ölkələrdə texnologiyaların tədrisi sahəsində aparılan tədqiqatları, yeni texnologiyalar və materiallar haqqında məlumatları öyrənə bilərlər. Bu, onların tədqiqat işlərinin elmi əsaslandırılmasına və dünya təcrübəsi ilə tanış olmasına kömək edir.
Pedaqoji şəraitin yaradılması və çətinliklərin aradan qaldırılması
Tədqiqat fəaliyyətinin effektiv təşkili üçün müəyyən pedaqoji şəraitin yaradılması zəruridir. Bu şərait aşağıdakı komponentləri əhatə edir:
Material-texniki bazanın təşkili. Tədqiqat fəaliyyəti üçün emalatxanada, laboratoriyada müxtəlif alətlər, materiallar, ölçü cihazları, müşahidə aparatları olmalıdır. Təhlükəsizlik şəraiti təmin olunmalı, şagirdlərə fərdi və ya kiçik qruplarla işləmək imkanı yaradılmalıdır.
Metodik təminat. Tədqiqat fəaliyyəti üçün xüsusi metodik vəsaitlərin, tapşırıq dəstlərinin, qiymətləndirmə meyarlarının işlənib hazırlanması vacibdir. Bu vəsaitlərdə tədqiqat tapşırıqlarının məqsədi, ardıcıllığı, gözlənilən nəticələr, təhlükəsizlik qaydaları və qiymətləndirmə kriteriyaları əks olunmalıdır.
Müəllimin hazırlığı. Tədqiqat fəaliyyətinin təşkil edilməsi müəllimdən yalnız fənn bilikləri deyil, həm də tədqiqat metodologiyası, layihə idarəçiliyi, şagirdlərə kömək və məsləhət vermə bacarıqları tələb edir. Müəllim təlimatçı və fasilitator rolunda çıxış etməli, şagirdlərin yaradıcılığını və müstəqilliyini təmin etməlidir.
Vaxt resurslarının optimallaşdırılması. Tədqiqat fəaliyyəti çox vaxt uzunmüddətli proses olduğundan, dərsin planlaşdırılması zamanı bu xüsusiyyət nəzərə alınmalıdır. Dərslər ardıcıllığı, fənnin mövzuları arasında əlaqələndirmə, əlavə vaxt ayrılması (fakültativ məşğələlər, klublar) məqsədəuyğundur.
Tədqiqat fəaliyyətinin təşkilində qarşılaşılan çətinliklərə aşağıdakılar daxildir: böyük siniflərdə fərdi yanaşmanın çətinliyi, material-texniki təminatın çatışmazlığı, təhlükəsizlik qaydalarına riayət etməkdən çəkinmə, qiymətləndirmə çətinliyi. Bu çətinliklərin aradan qaldırılması məqsədilə kiçik qruplarla iş, fəaliyyətin mərhələli planlaşdırılması, risklərin minimuma endirilməsi üçün müəllimin fəal nəzarəti, prosesə yönəlik qiymətləndirmə (portfolio) tətbiq edilə bilər.
Nəticə və təkliflər:
Aparılan araşdırma göstərir ki, ümumtəhsil məktəblərində texnologiya fənninin tədrisində tədqiqat fəaliyyətinin təşkilı şagirdlərin mühəndis-texniki düşüncəsinin, praktiki bacarıqlarının və elmi tədqiqat metodologiyası biliklərinin inkişafına mühüm töhfə verir. Tədqiqat fəaliyyətinin təşkili layihə-əsaslı təlim, laboratoriya tədqiqatları, müşahidə və eksperiment, İKT-nin tətbiqi metodları vasitəsilə həyata keçirilə bilər.
Tədqiqat fəaliyyətinin effektivliyini artırmaq məqsədilə aşağıdakı təkliflər irəli sürülür:
- Texnologiya fənninin proqramında tədqiqat fəaliyyətinin xüsusi bölmə və ya mövzu kimi əks etdirilməsi, bu fəaliyyətin məzmun standartlarına daxil edilməsi.
- Məktəblərdə texnologiya kabinetlərinin, emalatxanaların, laboratoriyaların material-texniki bazasının gücləndirilməsi, müasir alətlər, ölçü cihazları və kompüter avadanlıqları ilə təmin olunması.
- Müəllimlər üçün tədqiqat fəaliyyətinin təşkili üzrə metodik seminarların, təlimlərin keçirilməsi, onların bu sahədə peşəkarlıq səviyyəsinin artırılması.
- Tədqiqat fəaliyyəti üçün xüsusi metodik vəsaitlərin, tapşırıq dəstlərinin, qiymətləndirmə alətlərinin işlənib hazırlanması və məktəblərə çatdırılması.
- Şagirdlərin tədqiqat layihələrinin, məhsullarının sərgilənməsi, müsabiqələr və olimpiadaların keçirilməsi, uğurlu tədqiqat işlərinin mükafatlandırılması.
- Fənlərarası inteqrasiyanın gücləndirilməsi - texnologiya fənnini fizika, kimya, riyaziyyat, informatika fənləri ilə əlaqələndirməklə şagirdlərin kompleks tədqiqat işləri aparmasına şərait yaradılması.
Ədəbiyyat:
1. Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi. (2023). Ümumi təhsil üzrə dövlət müəssisələrinin fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi konsepsiyası. Bakı.
2.Qəhrəmanov, A. (2022). Pedaqogikada tədqiqat fəaliyyəti. Bakı: "Elm və təhsil" nəşriyyatı.
3. Həsənov, E. (2021). Texnologiya tədrisində layihə-əsaslı yanaşma. "Azərbaycan məktəbi", 4, 45-52.
4. Səlimov, R. (2020). Ümumi təhsil məktəblərində texnologiya fənninin tədrisi metodikası. Bakı: "Təhsil" nəşriyyatı.
5. Johnson L., & Adams S. (2019). Research-Based Learning in Technology Education. International Journal of Technology and Design Education, 29(3), 567-582.
6. Pahl P. H., & Beitz W. (2020). Engineering Design: A Systematic Approach. Springer.
7. Məmmədov T. (2022). Müasir məktəbdə fənlərarası inteqrasiya. Təhsil problemləri, 2, 78-85.
"Təhsil" jurnalı
12.08.2026
Tarix: Bu gün, 17:18
Xəbəri paylaş